ያ

ያህዌ፤
ስም እግዚኣብሄር። ﷽እግዚኣብሄር﻾ ተመልከት።

ብ 1600 ቅ.ል.ክ. ኣብ ያሪኮ ዝነበረ ኣቕሑ ቤት

ያሪኮ፤
ካብ ባሕሪ ጨው 15 ኪ.ሜ ኣብ ወገን ሰሜን ካብ የሩሳሌም ከኣ 25 ኪ.ሜ ርሒቓ እትርከብ ከተማ። ያሪኮ ዚብሃላ ሰለስተ ከተማታት ኣለዋ። ንሳተን ከኣ፤ ብዘበን ብሉይ ኪዳን ዝነበረት ከተማን፡ ብጊዜ ክርስቶስ ዝነበረት ከተማን፡ ሎሚ ዘላ ኸተማን እየን። ናይ ሰለስቲኤን ቦታ እተቐራረበ እዩ። እዚ ኸኣ፡ እታ ሓንቲ ኸተማ ክትፈርስ ከላ ካልእ ኣብ ልዕሊኣ ትምስረት ነይራ ማለት እዩ፡ ስለዚ ስም እታ ኸተማ እናተወራረሰ ዝጸንሔ ስም እዩ። ዝኾነ ኾይኑ ያሪኮ ማለት፡ ﷽ከተማ ወርሒ﻾ ማለት እዩ። እዚ ኸኣ እቶም ናይ ቀደም ዘበን ተቐመጥቲ ያሪኮ ንወርሒ የምልኹ ከም ዝነበሩ የረድኣና። ያሪኮ 250 ሜተር ካብ ጽፍሒ ባሕሪ ዝተሓተት ከተማ ስለ ዝኾነት፡ ካብ ኩለን ከተማታት ዓለም ዝተሓተት ኮይና ንረኽባ። ኣብ ዙርይኣ ብዙሕ ፈልፋሊ ስለ ዝነበራ፡ ካብ 7.000 ቅ.ል.ክ. ጀሚሮም ሰባት ክነብርዋ ከም ዝጀመሩ ንርኢ (ዘዳ.34፡3)። እታ ቐዳመይቲ ያሪኮ ብእያሱ ፈረሰት (እያ.6)። ሒኤል ከኣ መሊሱ ሰርሓ (1ነገ.16፡34)። ሄሮድስ ኣብ ያሪኮ ሞተ። ክርስቶስ ኣብ ምድሪ ኸሎ ኣብ ያሪኮ ብዙሓት ካህናት ነበሩ (ሉቃ.10፡31)። የሱስ ኣብ ያሪኮ ንኣዒንቲ በርጢሜዎስ እቲ ዕውር ኣሕወየ (ማር.10፡46-52)፡ ኣብ ቤት ዘኬዎስ ከኣ ወዓለ (ሉቃ.19፡1-10)። ሮማውያን ንያሪኮ ብ 67 ዓ.ም. ኣፍረስዋ። ካ 2 ለ።

ያስጲስ፤
ቀይሕ ወይ ቀጠልያ ዝሕብሩ ክቡር እምኒ (ዘጸ.39፡13። ራእ.4፡3፤ 21፡10-11)።

መጽሓፍ ያሺር፤
ኣብዚ መጽሓፍ እዚ በብዓይነቱ ዛንታ እስራኤልን መዝሙርን ቅነን እተጻሕፈ ይመስል (እያ.10፡13። 2ሳሙ.1፡18)። እዚ መጽሓፍ እዝን እቲ መጽሓፍ ውግእ እተባህለን፡ ሓደ መጽሓፍ ይኸውን (ዘሁ.21፡14)። መጽሓፍ ያሺር ብዘበን ሰሎሞን ከም እተጻሕፈ ይመስል፡ ደሓር ግና ኣይተራእየን።

ያቦቅ፤
ካብ ወገን ምብራቕ ናብ ዮርዳኖስ ዚፈስስ ርባ። ያእቆብ ርባ ያቦቅ ተሳገረ። ርባ ያቦቅ ብዘበን ሙሴ ዶብ መንግስቲ ሲሆንን መንግስቲ ኣሞንን ነበረ (ዘፍ.32፡22። ዘሁ.21፡21-24። እያ.12፡2)። ካ 3 ሸ።

ያእቆብ፤
ትርጉም እዚ ስም እዚ፡ ﷽ኩርኹረ ሓዘ﻾ ማለት እዩ።

ርብቃ ንይስሃቅ ማንታ ወለደትሉ፡ እቲ ንእሽቶ ፍላይ ማንታ ኸኣ ያእቆብ ተባህለ። ያእቆብ ኣቦ እቶም 12 ነገዳት እስራኤል ኮነ። ቅድሚ ምላዱ ብኣምላኽ ከም እተሓርየ ተገሊጹ ኣሎ። ኪውለድ ከሎ ኸኣ ኢዱ ኩርኹረ ኤሳው ሒዛ ነበረት(ዘፍ.25፡12-26)። ብኹርና ሓው ዓደገ (ዘፍ.25፡27-34)፡ ንኣቦኡ ጠቢሩ ምርቓ ረኸበ (ዘፍ.27)፡ ካብ ሓው ኤሳው ንምምላጥን ሰበይቲ ንምርካብን ናብ ላባን ኣኮኡ ኸደ (ዘፍ.27፡42-28፡9)፡ መሳልል ዝረኣየሉ ሕልሚ ሓለመ ናይ ኣብርሃም ተስፋ ኸኣ ተዋህቦ (ዘፍ.28፡10-22)። ንላባን ዕስራ ዓመት ዚኣክል ኣገልጊሉ ልያን ራሄልን ኣእተወ፡ ብዙሓት ደቂ ወለደ ብዙሕ ጥሪትውን ኣጥረየ (ዘፍ.29-30)። እግዚኣብሄር ናብ ከንኣን ኪምለስ ምስ ኣዘዞ ካብ ቁጥዓ ላባንን (ዘፍ.31) ካብ ቁጥዓ ኤሳውን (ዘፍ.32-33) ሓለዎ። እግዚኣብሄር ኣብ ጰኒኤልን (ዘፍ.32፡22-32) ኣብ ቤት-ኤልን (ዘፍ.35፡9-15) ተገልጸሉ ﷽እስራኤል﻾ ዚብል ስምውን ኣውጽኣሉ። ኣብ ከነኣን ሓያሎ ዓመታት ምስ ተቐመጠ (ዘፍ.33፡18-45፡28) በቲ ዓመታት ጥሜት ናብ ግብጺ ኸደ (ዘፍ.46-47)። ትንቢት እናተነበየ ነቶም ዓሰርተው ክልተ ደቁን ደቂ ዮሴፍን ምስ መረቐ ኸኣ ወዲ 147 ዓመት ኮይኑ ሞተ (ዘፍ.47፡29-49፡30)። ያእቆብ ኣብ መቓብር ኣብርሃም ተቐብረ (ዘፍ.50)። እቲ ኻብኡ እተወልደ ህዝቢ ዚበዝሕ ጊዜ ﷽እስራኤል﻾ እንሓንሳእ ከኣ ﷽ያእቆብ﻾ ተባህለ (ዘሁ.23፡10። ኢሳ.41፡8፥14፥21)። ያእቆብ ብዛዕባ ምሕራዩን (ሮሜ.9፡10-16)፡ ብዛዕባ እምነቱን (እብ.11፡9-21)፡ ኣብ ሓድሽ ኪዳንውን ተጠቒሱ ኣሎ።
እዚ ያእቆብ እዚ፡ ያእቆብ ወዲ ዘብዴዎስ እተባህለ (ዓቢ ሓው ንዮሃንስ) ሓደ ኻብቶም ሃዋርያት እዩ (ማቴ.10፡2)። የሱስ ንጓል ያኢሮስ ካብ ምውታን ኬተንስእ ከሎን፡ ክብረቱ ኣብቲ ኸረን ኺገልጽ ከሎን፡ ከምኡ ኸኣ ኣብ ጌተሴማኔ ኺጽሊ ኸሎን፡ ያእቆብ ምስ ጴጥሮስን ዮሃንስን ከም ዝነበረ ነንብብ (ማር.5፡22-24፥35-49 9፡2-8፤ 12፡33-42)። ያእቆብ ናይ ምህዋኽ መንፈስ ስለ ዘርኣየ፡ መድሓኒና ንኡን ንዮሃንስን ﷽ቦኣኔርጌስ﻾ ኢሉ ይሰምዮም፡ እዚ ኸኣ ﷽ደቂ ነጎዳ﻾ ማለት እዩ። ያእቆብ፡ ሓዊ ካብ ሰማይ ወሪዱ ንሰብ ሰማርያ ኼጥፍኦም ንመድሓኒና ስለ ዝሓተተ፡ ወዲ ነጎዳ ተባህለ (ሉቃ.9፡52-56)። ከምኡውን ኣብ መንጎ ሃዋርያት ዝለዓለ መዓርግ ኪህልዎ ደልዩ ኸም ዝነበረ ንዝክር (ማር.10፡35-45)። ኣብ መወዳእታ ኸኣ ሄሮድስ ንያእቆብ ኣሰዪፉ ከም ዝቐተሎ ነንብብ (ግብ.12፡2)። ﷽ሃዋርያ﻾ ተመልከት።
እዚ ያእቆብ እዚ፡ ያእቆብ ወዲ እልፍዮስ እዩ። ንሱ ሓደ ኻብቶም ሃዋርያት ነበረ። እንሓንሳእ ﷽ያእቆብ ንእሽቶ﻾ ተባሂሉ ይጽዋዕ ከም ዝነበረ ነንብብ (ማቴ.10፡3። ማር.15፡40)። ﷽ሃዋርያ﻾ ተመልከት።
እዚ ያእቆብ እዚ ኣቦ ይሁዳ እቲ ሃዋርያ እዩ (ሉቃ.6፡16። ግብ.1፡13)።
ያእቆብ ሓው ጎይታ (ማቴ.13፡54-56)። ﷽ኣሕዋት ጎይታ﻾ ተመልከት።

ያእቆብ ሓው ጎይታና ክሳዕ ትንሳኤ የሱስ ብጎይታ ኣይኣመነን (ዮሃ.7፡3-5)፡ እንተኾነ ግና ድሕሪ ትንሳኤ፡ ንጎይታ ርእዩ ኣመነ (1ቆረ.15፡7)። ድሕሪ ጴጥሮስ ናይታ ኣብ የሩሳሌም ዝነበረት ማሕበር ዋና መራሒ ኾነ፡ ኣብታ ጉባኤ (ሲኖዶስ) የሩሳሌም ከኣ ሊቀ መንበር ነበረ (ግብ.12፡17፤ 15፡13-21፤ 21፡18። ገላ.1፡19፤ 2፡9-12)። ያእቆብ ሓው ጎይታና ብ 62 ዓ.ም. ኣብ የሩሳሌም ብሰማእትነት ከም ዝሞተ ይዝንቶ።

መልእኽቲ ያእቆብ፤
እዛ መልእኽቲ እዚኣ ሓደ ኻብቶም ኣሕዋት ጎይታ እተባህሉ ጸሓፋ። ያእቆብ ነዛ መልእኽትñ እዚኣ፡ ነቶም ፋሕ ኢሎም ዝነበሩ ሕጂ ግና ክርስትና እተቐበሉ ኣይሁድ ጸሓፋ። እዞም ሰባት እዚኣቶም ኣብ መከራ ወደቑ፡ ኣብታ ማሕበሮም ከኣ ፍሉይ ጌጋ ኣተወ። ስለዚ ያእቆብ ካብ መከራኦም ኬጸናንዖም፡ ከምኡ ኸኣ ካብ ጌጋኦም ኪእርሞም ነዛ መልእኽቲ እዚኣ ይጽሕፈሎም። እቲ ቐንዲ ጌጋ፡ ገለ ኻብቶም እምነት ኣላትና እናበሉ ነታ እምነቶም ብግብሪ ዘይገልጹ ስለ ዝነበሩ እዩ። ያእቆብ ግና ሓደ ሰብ ክርስትያን ምስ ኮነ ነታ እምነቱ ብግብሪ ኺገልጻ ከም ዚግብኦ ይምህር፡ ብዝተረፈ እታ እምነት ከንቱ ከም ዝኾነት ይገልጽ። ሰብ እምነት ምስ ግብሪ ምስ እትህልዎ ከም ዚጸድቕ ደጋጊሙ ይጽሕፍ።

ነቶም ኣብ መከራ ዘለው የጸናንዕ (ያእ.1)።
በብዓይነቱ ጌጋ ይእርም (ያእ.2-4)።
ትዕግስቲ ኺህልዎምን ጸሎት ኬዘውትሩን ይምዕድ (ያእ.5)።

ያዔል፤
ሰበይቲ ሔቤር እቲ ቄናዊ። ብሽኻል ድንኳን ገይራ ሲሴራ ዝቐተለት ሰበይቲ (መሳ.4፡17-24፤ 5፡24-27)።

ያፌት፤
ሓደ ካብ ደቂ ኖህ (ዘፍ.5፡32፤ 6፡10)። ያፌት ካብ ማይ ኣይሂ ደሓነ (ዘፍ.7፡13፤ 9፡18)፡ ሕፍረት ኣቦኡ ኸደነ (ዘፍ.9፡20-24)፡ ኖህ ኣቦኡ ኸኣ ብዛዕባ ያፌት ተነበየ (ዘፍ.9፡27)። ያፌት ብዙሓት ደቂ ስለ ዝወለደ ኣቦ ብዙሕ ህዝቢ ኾነ (ዘፍ.10፡2-5)።

ናይ መጽሓፍ ቅዱስ መዝገበ ቃላት

ያ